poniedziałek, 4 grudnia 2017

Kultura regionalna Podhala

Do XIX wieku Podhale nie było specjalnie popularnym miejscem, dopiero w latach 30 zaczęli je odwiedzać artyści. Wielkim propagatorem Zakopanego i Podhala był Tytus Chałubiński. Wielu artystów przybywało tutaj w poszukiwaniu inspiracji zachwyconych malowniczymi górami. Część z nich osiedlała się tutaj i tworzyła, tak jak Stanisław Witkiewicz – twórca stylu zakopiańskiego (wspomnianym we wcześniejszych postach), projektant wielu pięknych, drewnianych budowli w Zakopanem. Spod jego ręki wyszły min. Kaplica na Jaszczurówce czy Willa Koliba (obecnie filia Muzeum Tatrzańskiego). Poniżej inne ciekawe miejsca związane z kulturą podhalańską.

Cechą charakterystyczną, wyróżniającą Zakopane i region Podhala jest żywy i stale kultywowany góralski folklor. Ważne jest to, że w odróżnieniu od innych regionów polski, które przecież też mają swój folklor, na terenie Podhala jest on na co dzień kultywowany w miejscowych rodzinach, a nie tylko odświeżany wraz z jakimiś uroczystościami, czy świętami. Żywy góralski folklor to jedna z największych atrakcji Zakopanego i całego Podhala.
Góralskie obrzędy w dużym stopniu są wynikiem specyficznego położenia geograficznego i gospodarczego regionu. Życie w trudnym górskim klimacie warunkowało kult siły fizycznej i przywiązania do ziemi. Odrębność kulturowa regionu Podhala dotyczy mowy, ubioru, obyczajów i muzyki. Charakterystyczna góralska gwara to specyficzny dialekt języka polskiego z naleciałościami słowackimi i bałkańskimi.

Taniec górali Podhalańskich    https://www.youtube.com/watch?v=k-HRfVhE3O0
                                                  https://www.youtube.com/watch?v=UOb5PEx24EU
Muzyka górali Podhalańskich  https://www.youtube.com/watch?v=gVj8fwaG700





Jan Stanisław Bystroń i Kazimierz Przerwa - Tetmajer, czyli ważne postacie dla Podhalańskiej ludności

Jan Stanisław Bystroń utrzymywał, że Podhalanie są grupą najoryginalniejszą, najbardziej charakterystyczną i zarazem wykazującą najwięcej obcych wpływów. Ich gwara ze względu na popularność często jest mylnie utożsamiona z Gwarą góralską.


Jedną z bardziej znanych postaci Podhala jest Kazimierz Przerwa - Tetmajer.

Urodził się w 1865 roku w Ludźmierzu, więc dobrze znał Podhale, Spisz i Tatry, a zmarł w 1940 roku. Był poetą, powieściopisarzem, autorem nowel. Jedna z przełęczy tatrzańskich została nazwana jego nazwiskiem.


Trochę o Stanisławie Witkiewiczu - twórcy stylu zakopiańskiego

Stanisław Witkiewicz (1851-1915) był malarzem, architektem, pisarzem, a także teoretykiem i krytykiem sztuki. Po studiach artystycznych osiadł w Zakopanem - gdzie zafascynowany góralską sztuką ludową - stworzył podstawy stylu zakopiańskiego, który to czerpał wzory ze sztuki i budownictwa górali tatrzańskich, którzy pomagali Witkiewiczowi w projektowaniu m.in willi pod Jedlami w Zakopanem czy też kaplicy w Jaszczurówce. W uznaniu zasług dla Zakopanego przyznano mu tytuł honorowego obywatela miasta.

Portret Stanisława Witkiewicza

 



Willa pod Jedlami w Zakopanym

Styl zakopiański a architekturze został wprowadzony przez Stanisława Witkiewicza w latach 90. XIX wieku. Jego podstawą było tradycyjne drewniane budownictwo i sztuka zdobnicza górali podhalańskich. Budynki w tym stylu cechowały się między innymi spadzistym dachem, krytym gontem (drewnianymi deseczkami), wysoką podmurówką z kamienia, odkrytą werandą, różnorodnymi ozdobami umieszczanymi wokół okien i drzwi. Witkiewicz chciał z jednej strony ocalić od zatarcia i obcych wpływów oryginalne cechy sztuki Podhala, z drugiej zaś strony - stworzyć na ich podstawie styl o charakterze narodowym. W stylu zakopiańskim wykonywano również meble, sprzęty gospodarcze, ubiory, wyroby z porcelany, instrumenty muzyczne i pamiątki. Elementy kultury górali przenikały także do twórczości kompozytorów i pisarzy. W szerszym pojęciu styl zakopiański obejmuje wszystkie przejawy przenikania ludowej sztuki Podhala do kultury ogólnonarodowej.





Kaplica Najświętszego Serca Jezusa na Jaszczurówce

Kuchnia góralska

Kuchnia góralska pomimo, że zdecydowanie nie jest to kuchnia wykwintna, ceniona jest za niezwykłe walory turystyczne. Na nieurodzajnych ziemiach uprawiano głównie ziemniaki, kapustę i zboże. Hodowano również barany i owce. Dlatego podstawą tej kuchni jest mięso baranie połączone z warzywami i owczym serem. Kuchnia góralska to oryginalne potrawy takie, jak: moskole, kaipiele, bukty, tarciochy, żury, kwaśnice i kołacze.

Najpopularniejsze potrawy góralskie:




















Folklory regionalne - Folklor Góralski

Folklor regionalny na terach dzisiejszej Polski zaczął rozwijać się w XIX wieku, w okresie rozbiorowym. Wiele czynników wpływało na folklor danego regionu, począwszy od wpływu innych ludów, przez zamożność miejscowej ludności, aż po uwarunkowania geograficzne, które nie jednokrotnie oddzielały ludność danego obszaru od obszarów sąsiednich. Folklor regionalny składa się z wielu elementów, do których należy zaliczyć, stroje ludowe, sztukę ludową, tańce i muzykę oraz miejscowe święta i obrzędy. Do dziś w Polsce zachowały się obszary gdzie miejscowy folklor ludowy jest podtrzymywany i kultywowany, są to miedzy innymi Kaszuby, Kurpie, Podhale, Śląsk i dawne Księstwo Łowickie oraz wiele innych regionów Polski. 

Folklor Góralski - jest kultywowany na co dzień, nie tak jak w przypadku innych regionów, gdzie folklor jest jedynie „odkurzany” na święta i uroczystości. W Polsce Górali dzieli się na kilka grup, różnice pomiędzy tymi grupami możemy dostrzec w strojach ludowych oraz w gwarze. Największym centrum folkloru góralskiego jest Zakopane. Odwiedzając to miasto, na każdym kroku możemy spotkać takie elementy folkloru jak: stroje (spiskie, podhalańskie, orawskie), gwara i kuchnia.


Tradycje tańców góralskich, wywodzą się w dużej mierze ze zwyczajów pasterzy wołoskich. Dlatego tańce góralskie to przede wszystkim tańce męskie, które mają na celu pokazanie siły i zręczności tancerzy. W trakcie wykonywania tańca, Góral miał za zadanie okazać swoje umiejętności i tym samym olśnić partnerkę. Specyfikacja tańców góralskich, sprawiła, że rola kobiety w tańcach jest niewielka często dekoracyjna. Głównymi tancerzami są mężczyźni, co mocno uwidacznia się w trakcie tańczenia zbójnickiego.



Każda grupa górali może poszczycić się własnym strojem ludowym. Obecnie najbardziej znanym strojem góralskim jest strój podhalański. Wśród licznie zachowanych strojów mamy również strój Górali Żywieckich czy strój Górali Beskidu Śląskiego. Mniej znane są stroje Spiskie czy strój Orawski. To właśnie mnogość strojów góralskich, najlepiej odzwierciedla bogactwo folkloru góralskiego.



Gwara góralska jest bardzo specyficzna, wyróżnia się połączeniem dialektu polskiego i naleciałości słowackich i bałkańskich. Gwara ta charakteryzuje się akcentowaniem pierwszej sylaby oraz wymawianiem głosek cz, sz, ż, ch jako c, s , z, k. Zachowanie archaizmów staropolskich w gwarze góralskiej oraz w mowie potocznej, może doprowadzić do ciekawej sytuacji. Rozmówca nieznający tego języka i słuchający rdzennego górala, może odnieść wrażenie, że rozmawia z obcokrajowcem.

Kuchnia góralska to przede wszystkim niepowtarzalny smak, który nie zmienia się od wieków. W kuchni góralskiej bazuje się głownie na ziemniakach, kwaszonej kapuście, bundzu i oczywiście oscypku. Istotną tradycją, która przetrwała w regionie Zakopanego jest kiszenie kapusty, którą układa się w beczkach, wyłożonych liśćmi a następnie ugniata się ją boso. Dzięki swojej odrębności i podtrzymaniu rodzimych tradycji, folklor góralski jest ciekawą atrakcją turystyczną. Dzięki niezwykłemu klimatowi, Polskie Góry przyciągają turystów, nie tylko z całej Polski, ale również z różnych zakątków świata. Warto pielęgnować i rozpowszechniać folklor góralski. Tradycyjnymi górskimi serami są oscypki.









Czym właściwie jest Kultura Polska?

Kultura regionalna to zespół wytworów materialnych i niematerialnych powstałych na określonym obszarze, pośród wyodrębnionej historycznie grupy ludzi. Poszczególne kultury regionalne składają się na całość kultury narodowej (region jest tutaj rozumiany jako wydzielona terytorialnie część państwa). Można powiedzieć także, że kultura regionalna plasuje się pomiędzy kulturą narodu jako całości, a kulturą lokalną danego miejsca.





Kultura regionalna to zespół wytworów materialnych i niematerialnych powstałych na określonym obszarze, pośród wyodrębnionej historycznie grupy ludzi. Poszczególne kultury regionalne składają się na całość kultury narodowej (region jest tutaj rozumiany jako wydzielona terytorialnie część państwa). Można powiedzieć także, że kultura regionalna plasuje się pomiędzy kulturą narodu jako całości, a kulturą lokalną danego miejsca. Na kulturę regionalną składają się wierzenia, zwyczaje, tradycje właściwe dla danego obszaru, jej istotnym elementem jest także język, który może nawet znacznie odbiegać od urzędowego języka w danym państwie. Ważną rolę w kulturze regionalnej ogrywa folklor, który oznacza pewne symbole i sztukę ludową, rozwija się on na danym obszarze, wzbogacając tym samym całość kultury regionalnej. Warto dodać, iż kultura ta, choć odróżnia się ją głównie od innych kultur, może być także zróżnicowana wewnętrznie.
W Polsce występuje duża różnorodność tradycji regionalnych, na których kształt w dużej mierze wpływ miały zwroty w historii Polski, m.in. zabory i wcześniejsze, nieraz dość radykalne, zmiany granic. Kultura regionalna Polski rozwijała się w obszarach, które nie zawsze... - jak podaje strona Wypracowania24.pl